Kitap Hakkında

Çevre eğitimi, bireyin yaşadığı doğal ve toplumsal çevreyi tanımasını, çevresel sorunları anlamasını, bu sorunlara yönelik çözüm üretmesini ve sürdürülebilir yaşam kültürü geliştirmesini amaçlayan disiplinlerarası bir öğrenme alanıdır. Günümüzde çevre eğitiminin yalnızca ekolojik boyutuyla ele alınmasının yetersiz kaldığı; sosyal, kültürel, ekonomik ve etik boyutlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiği yaygın biçimde kabul edilmektedir. Bu yaklaşım, çevresel sorunların yalnızca doğaya ilişkin değil, aynı zamanda insan faaliyetleri ve toplumsal yapılarla doğrudan ilişkili olduğuna yönelik farkındalığın artmasıyla ilişkilidir. Bu bağlamda sosyal bilgiler eğitimi, çevre eğitiminin toplumsal boyutunu yapılandıran temel disiplinlerden biri

olarak öne çıkmaktadır. 

Sosyal bilgiler dersinin merkezinde yer alan insan–çevre etkileşimi; doğal kaynakların kullanımı, sürdürülebilirlik, kültürel mirasın korunması, toplumsal katılım, çevresel risk ve afet bilinci ile yerel–küresel ölçekte çevresel sorunların değerlendirilmesi gibi konular aracılığıyla öğrencilerin çevreye ilişkin tutum ve sorumluluklarının gelişmesinde, bu farkındalığın günlük yaşama yansımasında belirleyici bir rol oynamaktadır. Sosyal bilgiler eğitimi, bireyin çevreyle kurduğu ilişkiyi tarihsel süreçten günümüze taşıyan; ekonomik faaliyetler, yerleşme biçimleri, üretim–tüketim ilişkileri ve yönetsel kararlar üzerinden çok boyutlu biçimde ele alan bir yapı sunmaktadır. Bu yönüyle çevre eğitiminin toplumsal bağlamını anlamlandırmak, çevresel sorunları yalnızca ekolojik değil aynı zamanda sosyal, ekonomik ve kültürel boyutlarıyla ele almak için güçlü ve bütüncül bir çerçeve oluşturmaktadır. Bu çerçevede, ortaokul düzeyi sosyal bilgiler öğretimi, çevre eğitiminin bilişsel, toplumsal ve etik boyutlarının birlikte ele alınabildiği kritik bir geçiş aşaması oluşturmaktadır. İlkokulda yakın çevreye dayalı gözlem ve farkındalıkla temellendirilen çevre eğitimi, ortaokulda çevresel sorunları analiz etme, neden–sonuç ilişkileri kurma, farklı bakış açılarını değerlendirme ve toplumsal sorumluluk bilinci geliştirme yönünde derinleşmektedir. Bu düzeyde öğrenciler, çevresel sorunların yalnızca bireysel tercihlerle değil; ekonomik yapı, toplumsal kararlar ve yönetsel süreçlerle ilişkili olduğunu kavramaya başlamaktadır. Bu çerçevede, çevre eğitimi bu kitapta ortaokul düzeyinde sosyal bilgiler öğretimi bağlamında ele alınmıştır. Ortaokul yılları, öğrencilerin çevresel sorunları yalnızca tanımlamakla kalmayıp bu sorunları çok boyutlu biçimde sorgulayabildikleri, farklı neden ve sonuçlar arasında ilişki kurabildikleri ve çevresel kararların toplumsal etkilerini değerlendirmeye başladıkları bir dönemdir. Sosyal bilgiler dersi, sunduğu tarihsel, mekânsal, ekonomik ve yönetsel perspektiflerle bu sorgulama sürecini destekleyen temel derslerden biri olarak öne çıkmaktadır.

Uluslararası alanyazında çevre eğitimi, UNESCO (2017) tarafından sürdürülebilir kalkınma eğitiminin önemli bileşenlerinden biri olarak ele alınmakta; bireylerin çevresel sorunlara ilişkin bilgi edinmelerinin yanı sıra bu sorunları toplumsal bağlamı içinde değerlendirebilmeleri ve çözüm süreçlerine katılım gösterebilmeleri vurgulanmaktadır. Bu yaklaşım, çevre eğitiminin yalnızca bilgi aktarımına dayalı bir süreç olmadığını; eleştirel düşünme, katılım ve sorumluluk boyutlarıyla birlikte yapılandırılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Sosyal bilgiler öğretimi, bu bütüncül yaklaşımı sınıf içi öğrenme süreçlerine taşımak için uygun bir zemin sunmaktadır. 

Bu kitapta yer alan etkinlikler, öğrencilerin hazır bilgi alıcıları olmalarından ziyade çevresel konuları sorgulayan, farklı bakış açılarını değerlendiren ve toplumsal bağlam içinde anlamlandıran aktif öğrenenler olmalarını destekleyecek biçimde tasarlanmıştır. Etkinlikler, öğrencilerin yaşantılarından yola çıkmalarına, çevreyle ilgili sorunları tartışmalarına, çözüm önerileri geliştirmelerine ve bu süreçte sosyal etkileşim yoluyla öğrenmelerine olanak tanıyacak şekilde yapılandırılmıştır. 

Bu doğrultuda kitap, ortaokul sosyal bilgiler öğretim programında yer alan çevreyle ilişkili öğrenme alanları ve öğrenme çıktıları temel alınarak hazırlanmıştır. Her bölümde, programla uyumlu biçimde yapılandırılmış çevre temelli etkinlikler, öğretmenlere yönelik rehberlik notları ve öğrencilerin düşünme süreçlerini destekleyen çalışma örneklerine yer verilmiştir. Amaç, öğretmenlere sınıf içinde uygulanabilir, esnek ve disiplinlerarası bir çevre eğitimi yaklaşımı sunarken; öğrencilerin çevresel sorunları toplumsal bağlamı içinde anlamlandırmalarını desteklemektir. Çevre eğitimi alanındaki güncel yaklaşımlar ve sosyal bilgiler eğitimi literatürü temel alınarak geliştirilen bu içerik, öğretmenlere sınıf içi uygulamalarda yararlanabilecekleri, programla ilişkilendirilmiş ve bilimsel temellere dayanan bir çevre eğitimi çerçevesi sunmaktadır.

Işıl Koç Sarı

Aralık, 25’

İstanbul